برنامه ریزی کالبدی و  فیزیکی نمازخانه

برای دانشجویان دانشگاه نوسازی و بهسازی شهر هوشمند، و آزاد واحد شرق

مدرس: سید احسان میرهاشمی

درس طراحی

پروژه اول: طراحی نماز خانه

مساجد و نمازخانه ها به چهار دسته تقسیم می شوند که پروژۀ مورد طراحی ما از نوع نمازخانه های ریز محله ای است که ظرفیت پذیرش پایینی دارد.

فضاهای تشکیل دهنده نمازخانه را می توان به دو گروه اصلی و وابسته تقسیم نمود :

الف) فضای اصلی : کارکرد اصلی نمازخانه یعنی برگزاری نماز را دارد و شبسـتان نام دارد.
ب) فضای وابسته : برای انجام کارکرد اصلی به آنها نیاز هست : وضوخانه ، سرویس بهداشتی، انبار، آبدارخانه و...
بنا بر مطالعات و شواهد وجود ریز فضاهای زیر در نمازخانه ها مشاهده گردید :

1. محل عبادت – شبستان
2. وضوخانه
3. سرویس بهداشتی
4. پاشویه در صورت نیاز در سرویس و یا وضوخانه
5. انباری کوچک
6. آبدارخانه کوچک برای سرویس دهی در ایام خاص مثل محرم
7. کفش کن

ابعاد و تناسبات و استانداردها

فضای اول : شبستان 

بخش سرپوشیده نمازخانه که در آن عمل نماز برگزار می گردد و مهم ترین بخش نماز خانه است.

تناسبات انسانی

تحلیل: یعنی موقع سجده کردن بیشترین فضا توسط نماز گزار اشغال می شود که این فضا حدود 120 سانتی متر در 75 سانتی متر است که به مساحت حدود 90 سانتی متر مربع برای هر فرد می رسیم. نمازخانه را برای 100 نفر  آقا و 100 نفر خانم در نظر می گیریم. پس ابعاد شبستان برای استفاده کننده حدود 180 متر و با احتساب دیوارها حدود 200 متر است.

وسائل و تجهیزات شبستان ، شامل جا مهری ، فرش و قفسه کتاب و از امثال این اشیا است.

فضای دوم: کفش کنی

جهت تعبیه مکانی برای کفش کنی رعایت نکات زیر لازم است:

- جا کفشی در پیش فضایی تعریف شده قبل از ورود به شبستان قرار گیرد.
- جاکفشی به صورتی طراحی گردد که امکان سرقت کفش به حداقل برسد؛ نظافت و حفظ و پاکیزگی آن ساده باشد.
- بوی کفش های قرار گرفته در جاکفشی نباید مزاحمتی برای مراجعه کنندگان ایجاد کند.
- جاکفشی باید به صورتی باشد که در ازدحام جمعیت پس از پایان یافتن نماز، یافتن کفش ها آسان باشد.
- بهتر است طراحی جا کفشی به نحوی صورت پذیرد که دید مستقیم به داخل آن وجود نداشته باشد.
- محل دقیق پابرهنه بودن و کفش پوشیدن به وضوح مشخص باشد ، بدین منظور پیشنهاد میشود از یک لبه کوتاه چوبی(20الی30سانتی متری) برای تفکیک واضح این دو بخش استفاده شود.
- در محدوده کندن و پوشیدن کفش فاصله مناسبی برای تردد حداقل سه نفر لحاظ گردد.

تحلیل: حداقل سه نفر باید بتوانند که همزمان در فضای کفش کنی قرار داشته باشند و خم شده و کفش خود را در بیاورند و در قفسه بگذارند. خود قفسه ها هم حداقل 40 سانتی متر عمق دارد. با توجه به اینکه ممکن است بعد از نماز با شلوغی مواجه باشیم فضا را برای 5 نفر در نظر می گیریم و با احتساب دیوار و قفسه جاکفشی و سایر تجهیزات فضای جاکفشی یا پیش ورودی را برای هر بخش حدود 10 متر برای بخش مردانه و زنانه طراحی می کنیم. یعنی 20 متر حدودا. حالا اگر 1 متر کم و زیاد شد، قرآن خدا غلط نمی شود.

فضای سوم: سرویس بهداشتی و روشویی برای وضو گرفتن

از مباحث شرعی چنین استنباط می شود که مجموعه خدماتی بهتر است در درون مسجد قرار نگیرد. به عبارتی مستحب (واجب نیست) است دستشویی ها و آبریزگاه ها و وضوخانه ها در کنار مسجد با رعایت فاصله مناسب از آن ها ساخته شوند. در حدیثی از پیامبر آمده: و جعلوا مطاهرکم علی ابواب مساجدکم ؛ یعنی : دستشویی را بیرون در کنار مسجد قرار دهید. این کار باعث می­شود که فضای مسجد از بوی دستشویی به دور باشد .
- سرویس در فاصله مناسبی از شبستان قرار گیرند.

-  سطح زیر بنا برای آبریزگاه مناسب باشد.

- محلی برای آویز لباس وجود داشته باشد.

سرانه سرویس برای فضاهای مذهبی دارای فرمول است:

تحلیل: این فرمول ممکن است برای برخی جاها کم و برای بعضی جاها زیاد باشد. حالا اگر دنبال بررسی باشیم، ما نمازخانه ای برای 200 نفر طراحی می کنیم. بنابراین 20 درصد نفرات می شود 40 نفر. پس 40 نفر ضربدر 5 دقیقه در 5/0 که ضریب است. تقسیم بر 15 دقیقه. می شود نزدیک به 7. پس ما هفت تا دستشویی نیاز داریم. البته چون باید تفکیک زنانه و مردانه بشود، بهتر است عدد 8 را در نظر بگیریم. یعنی چهار تا زنانه و چهار تا مردانه.

مناسب ترین ابعاد برای دستشویی 120 در 170 است که مساحتی نزدیک به 2 متر دارد. اگر 8 توالت را هر کدام دو متر در نظر بگیریم و دیوارها و غیره را به مساحت اضافه کنیم چیزی حدود 20 متر فقط برای توالت ها بدون احتساب روشویی نیاز داریم.

روشویی برای وضو گرفتن

محاسبه تعداد روشویی هم فرمول دارد.

تحلیل: فرض می کنیم 33 درصد از نمازگزاران با توجه به فرمول قصد وضو گرفتن دارند. که عددی حدود 70 می شود. اگر این عدد را در فرمول بگذاریم باید 7 روشویی هم طراحی کنیم که با توجه به تعداد 8 توالت بهتر است 8 روشویی هم در نظر بگیریم.

حال ابعاد روشویی را باید بدانیم. هر روشویی حدود 90 سانتی متر مربع فضا می گیرد. فرض می کنیم 1 متر فضا اشغال میکند که کار هم راحت تر باشد. پس 8 متر هم روشویی نیاز داریم.

پاشویه

یکی از معضلات نمازخانه ها که در محل های عمومی – ادارات ، پارک ها و ..- واقع اند و معموال افراد ساعات طولانی پا در کفش داشته اند بوی پا است که برای تقلیل اثر آن میتوان از پاشویه استفاده کرد. البته عزیزان اهل تسنن هم برای وضو گرفتن به چنین فضایی نیاز دارند.

رعایت نکات زیر جهت تعبیه پاشویه توصیه می گردد:

• عمق آبریز به اندازه کافی باشد تا از ترشح آب جلوگیری کند. و یا با تمهیدی از عوارض آن کاسته شود.
  - محل نشستن با ارتفاع 45 و عرض 30-40 سانتی متر تعبیه گردد.

الف). سرانه پاشویه :

در مطالعات حاصله فرمول دقیقی مشاهده نشد اما به کابردن آن بر اساس اقتضای مکان الزام می نماید.

ب ). تناسبات :

به این فضا باید راهرویی بین توالت و روشویی و پاشویه با عرض حداقل یک متر هم اضافه کرد. بنابراین برای دو سرویس مردانه و زنانه فضایی با حداقل مساحت 70  متر با احتساب دیوارها و ... نیاز داریم. یعنی روشویی و توالت و راهرو و پاشویه و بقیه موارد.

فضای چهارم: انبار و آبدارخانه

انبار و آبدارخانه می تواند در کنار هم باشند و همزمان باید به شبستان خدمات ارائه دهد. بنابراین بهترین حالت جایی است که آبدارخانه و انبار به شبستان نزدیک باشند. فضایی به اندازه 25 متر برای هر دو کاربری پیشنهاد می گردد.

در نهایت به یک دیاگرام ساده می رسیم. الزامی وجود ندارد که سرویس ها جدا باشند. فضای واسط هم می تواند حیاط باشد و می تواند هیچ چیز و یا راهرو و .. باشد.

بنابراین با توجه به موارد گفته شده می توان به جدول برنامه فیزیکی زیر رسید. در حد چند متر کم و زیاد شدن در طراحی عیب و ایراد بزرگی نیست.

میرهاشمی